‘Lawaai maken’ volgens Piet Moerman: niet doen

Subject: Weblog

Beste Rijnland-vrienden,

Er was de afgelopen tijd druk email-verkeer in verband met het opzetten van de Introductie van de Rijnland weblog groep. Gezien de discussie leek het me goed om een paar kanttekeningen te plaatsen die verband houden met onze diepgevoelde maatschappelijke onrust. Ik doe dit vanuit de overweging dat het oplossen van een probleem voorafgegaan dient te worden door een adequate definitie van het probleem. Vandaar deze aanzet.

Met vriendelijke Rijnlandse groet,

Piet Moerman

Addendum bij de Introductie van de Rijnland weblog groep

In het blad FORUM (van VNO-NCW) van 5.07.07 staat een interview met Rijkman Groenink over de bekende overname-affaire.  De interviewer stelde de prangende vraag “Het Rijnlandse model heeft zijn langste tijd gehad?” Hierop gaf de geinterviewde een genuanceerd enerzijds/anderzijds antwoord. O.m. kwam aan de orde de hoge muren die Nederland beschermden. Die bescherming wordt minder nu het kapitaal echt is gaan vloeien over de hele wereld. R.G. maakte daarbij nog een belangrijke opmerking over het feit dat tussen markt, toezicht en bedrijven gaten zijn gevallen die onvoldoende worden gecompenseerd door een wettelijk kader. Ziehier het levensgrote probleem dat met het maken van lawaai, zoals door sommigen van onze Rijnlandgroep wordt gesuggereerd, niet kan worden opgelost.

Voordat de Angelsaksische hip-hop-managementliteratuur in de mode kwam, met dito mathematische onderbouwing, had ik bij mijn filosofie-professor opgetekend dat bij weten-schapsbeoefening verwondering, twijfel, bedachtzaamheid en wijsheid een grote rol spelen.

Aangezien niets zo praktisch is als een goede theorie, moet er gegraven worden in de schat-kamer van de gedragswetenschappen uit lang vervlogen tijden, om antwoorden te vinden op de vigerende problemen. Iemand die meteen opvalt is de bekende socioloog Max Weber uit het begin van de vorige eeuw. Hij schreef het overbekende boek “Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus“. Voor onze Rijnlandse broederschap is zijn kernboodschap luid en duidelijk. Weber toont aan hoe de ethiek van het puriteins protestantisme leidt tot rationeel economische handelen en tot accumulatie van kapitaal. Het is de innerweltliche Askese  van de puriteinen die als geestelijke factor ten grondslag ligt aan de opkomst van het kapitalisme. Hij beschrijft hoe dit kapitalisme zich losmaakt uit zijn oorspronkelijk religieuze bedding. Het rationalisme waaruit het kapitalisme is voortgekomen, leidt tot onttovering van de wereld. De essentie hiervan is de overtuiging dat in principe alles berekenbaar en beheersbaar is geworden. Er bestaan geen geheimen of onberekenbare machten meer. Het traditionele geloof is in wezen uitgerangeerd. Tegelijkertijd loopt het rationalisme uit op een gigantische bureaucratie, in allerlei levensgebieden. De hele Westerse cultuur raakt daarbij doortrokken van het zogenaamde doelrationele handelen. De mensen verankeren dit rationalisme in hun uitvoering. Doelrationeel handelen staat tegenover waardenrationaliteit.

In het laatste geval gaat het om handelen dat uit bepaalde fundamentele waarden voortvloeit en derhalve berust op gebruik van maatstaven voor wat zinvol is en wat niet. In deze moderne cultuur wordt de waardenrationaliteit teruggedrongen ten faveure van doelrationaliteit die in-houdt het vermogen om doelmatig en efficiënt te werken. Daarbij groeit het onvermogen om doeleinden zelf kritisch aan bepaalde waarden te toetsen (postmodern ‘anything goes’ ).Langs die weg verschrompelt de doelrationaliteit tot instrumentaliteit.

Wat is de conclusie?

De totale Westerse cultuur is de laatste decennia verschrompeld van pluralistisch naar monomaan. Wij Rijnlanders zijn daar zelf ook schuld aan, want wij hebben onze maat-schappelijke en academische cultuur klakkeloos geconformeerd aan de Angelsaksische.

Een groot filosoof als I. Kant zou verbijsterd zijn om te zien hoe dat in zijn werk is gegaan.

Zeker in Europa is de maatschappij in de val getrapt die Kant al constateerde: “Domheid is geen gebrek aan verstand, maar een gebrek aan oordeelsvermogen en je komt het vooral tegen als mensen hun theorieën voor werkelijkheid houden.”

Wij hebben in Europa de grote fout gemaakt door de Anglo-Amerikaanse ‘lead-culture’ klakkeloos te volgen en over te nemen. En dat terwijl iedereen weet dat men goede vrienden kan zijn met iemand die totaal anders is en die men niet precies hoeft te kopiëren. Ik denk dat ook mijn dierbare Rijnlandgroep maar eens goed aan introspectie moet doen hoe wij allemaal in de val van de ‘lead-culture’ zijn getrapt. En nogmaals: ik zeg dat niet omdat ik anti-Amerikaans ben. Integendeel.

Heinrich August Winkler (*) hield in dit voorjaar een voordracht  “Was heisst westliche Wertegemeinschaft?”die uitgebreid op de website is becommentarieerd. In deze voordracht komen drie accenten naar voren:

  • 1. Es gibt keine europäischen, sondern nur westliche Werte.
  • 2. Die Verwestlichung des Westens war ein langwieriger Prozess
  • 3. Die politische Kultur des Westens ist pluralistich und muss deshalb eine Streitkultur sein.

Als ik de opvattingen van Max Weber hier tegenover zet, dan valt op dat wij allen het pluralisme vaarwel hebben gezegd. Met andere woorden: wij hebben de waardenrationaliteit begraven. Rijkman Groenink doet dit ook, met verwijzing naar de transnationale en mondiale kapitaalstromen, die wij blijkbaar als een onomkoombare stormdepressie over ons heen moeten laten komen. Kort door de bocht  : Max Weber heeft gelijk gekregen. Of is H.A. Winkler te laat?

Europa moet weer een strijdcultuur krijgen, met zijn eigen academische en maatschappelijke opvattingen, naast het zogenaamde Angelsaksische gedachtengoed. Wij zijn niet minder, maar anders. Zoals dat ook in goede vriendschappen voorkomt.

Ergo: lawaai maken heeft weinig zin, want dat duidt op onmacht. Wij zullen via onze strijdcultuur de maatschappelijke, wetenschappelijke en politieke elite aan het verstand moeten brengen dat wij ons niet hoeven te schamen voor ons eigen continentale erfgoed. Misschien hoor ik wel bij een ‘lost generation’ , waarin het culturele nomadendom nog niet tot het hoogste goed werd verheven. Toch is het goed te weten dat mondialisering pas echt haar beslag kan krijgen als het individu zich ergens verankerd voelt. Laat iedereen – ook in de Rijnlandgroep – maar eens in de spiegel kijken en zich de vraag stellen, hoe Rijnlands ben ik in mijn maatschappelijk gedrag?

Kant stelde bij de behandeling van de complexiteit van waarden en normen de bekende vraag:

  • – wat kunnen we weten?
  • – wat moeten we doen?
  • – wat mogen we hopen?

Er wacht ons dus als Rijnlandgroep een grootse taak.

  • – Hoe komt de waardenrationaliteit weer terug in onze persoonlijke en maatschappelijkehandel en wandel?
  • – Hoe restaureren we onze Europese, academische en maatschappelijke tradities?
  • – Hoe ‘ont-Goren‘wij onze wetenschappelijke aanpak, met zijn verpolitiekte ‘peers’? De ultieme waarheid kan niet worden gekocht. Zij vereist een moeizame zoektocht zonder show-business en Talpa-achtige hitlijsten!
  • – Een universiteit is geen kwasi-religieuze colchose die andersdenkenden verkettert en in de ban doet of – nog erger – monddood maakt. (Er valtvoor de heer Plasterk nog veel interessant werk te doen).

Tot slot nog een Chinese wijsheid uit een zeer oude doos. Het betreft een discussie tussen Con Fu Tzé en zijn leerling Tzu Lu over regeren. Tzu Lu stelde de vraag, wat Con Fu Tzé zou doen als hij hoofd van de regering zou worden. Con Fu Tzé antwoordde hierop dat het eerste, dat hij zou doen, de rectificatie van het gebruik van termen zou zijn. Tzu Lu kritiseerde deze uitlating met te zeggen: ‘Wat heeft zo’n rectificatie met regeren te maken?’ Con Fu Tzé antwoordde: ‘Als woorden niet correct worden gebruikt, dan raakt het gesprek in de knoop. En als dat gebeurt, dan komen de zaken tot stilstand.’

Onze conclusie moet zijn dat wij een semantisch duidelijke, convergerende discussie moeten voeren, die gebaseerd is op de woelige ‘Ist-wereld’ rondom ons heen en dat we moeten waken voor de Anglosaksische valstrik van de ‘Soll-wereld’.

Piet Moerman, juli 2007

(*)  H.A. Winkler werd in 1938 geboren in Königsberg. Studeerde geschiedenis, politicologie, filosofie en openbaar recht in Münster, Heidelberg en Tübingen

You may also like...

4 reacties

  1. Sjaak Evers schreef:

    Piet Moerman samengevat:
    – vertrekt vanuit Onze diepgevoelde maatschappelijke onrust
    – stelt dat het oplossen van een probleem voorafgegaan dient te worden door een adequate definitie van het probleem (met: verwondering, twijfel, bedachtzaamheid en wijsheid).

    Probleem definieert ie m.b.v. WEBER:

    Waardenrationaliteit (handelen dat uit bepaalde fundamentele waarden voortvloeit en derhalve berust op gebruik van maatstaven voor wat zinvol is en wat niet) is verdrongen door Doelrationaliteit (het vermogen om doelmatig en doeltreffend te handelen).

    Hij definieert een Aanpak m.b.v. WINKLER:

    1) een semantisch duidelijke (volgens een wetenschappelijke aanpak) convergerende (wel met pluralisme) discussie (op basis van onze Streitkultur, volgens onze Europese, academische en maatschappelijke tradities), gebaseerd op de woelige ‘Ist-wereld’ rondom ons heen (onze persoonlijke en maatschappelijke handel en wandel)
    2) Via onze strijdcultuur de maatschappelijke, wetenschappelijke en politieke elite aanspreken.

    Dit is meen ik de kern van het Addendum van Piet. Een volgende keer een inhoudelijke reactie.

  2. Sjaak Evers schreef:

    Volgens mij kun je het probleem op een aantal manieren definieren !
    Je kunt natuurlijk zeggen: waardenrationaliteit is verdrongen door doelrationaliteit.
    Je kunt m.i. ook zeggen:
    – vakmanschap is verdrongen door aandeelhouderswaarde,
    – heelheid is verdrongen door rationaliteit
    – de europese manier van ondernemen is verdrongen door het amerikaanse business model
    – het marktdenken overwoekert het integraal denken
    – denken en doen zijn van elkaar los geraakt
    – de werkelijkheid verdwijnt achter versimpelingen van de werkelijkheid
    – het ‘ist’-denken legt het af t.o.v. het ‘soll’-denken
    – het een-dimensionale denken wint het van het meer-dimensionale denken
    – een bedrijf is meer en meer een geld-machine i.p.v. een werkgemeenschap,
    – het objectieve gaat boven het subjectieve
    – feiten worden belangrijker gevonden dan ‘feelings’,
    – er bestaat één objectieve waarheid
    – de wijsheid komt van boven,
    – meten = weten,
    – de mens is baas over de natuur
    – één vorm van kapitalisme is superieur,

    om maar eens een paar mogelijkheden te noemen.

    Wat is nou ‘waar’ ?
    Volgens mij is het Rijnlands om meerdere formuleringen toe te laten, als groep elkaar te vinden op een beperkt aantal omschrijvingen, zoals we nu min of meer in onze Vragenlijst gedaan hebben.
    Ik kan daar prima mee leven…..

    Sjaak E

  3. Sjaak Evers schreef:

    Er zijn hier twee idiomen aan de orde Sjaak en alle twee begrijp ik ze, omdat ik zowel in de ene als in de andere wereld leef, namelijk het idioom van de wetenschapper die op basis van kennisaccumulatie, staande op de schouders van anderen een bepaald aangrijpingspunt kiest en van daaruit door logisch redeneren tot verantwoorde uitspraken over de werkelijkheid komt, en anderzijds de consultant met zijn 2×2 matrices, allitererende rijtjes en creatieve ideëen die als criterium voor de effectiviteit van zijn of haar bijdrage heeft: als het werkt, is het goed.
    Ik heb die twee nog nooit echt goed bij elkaar zien komen en volgens mij is daar bovendien aan beide kanten ook geen behoefte aan, (zie ook wat ik daar over geschreven heb in mijn boek “Provocatief Adviseren”).
    Het is inderdaad Rijnlands om die twee benaderingswijzen met respect naast elkaar te laten bestaan en vooral om geïnteresseerd te blijven in elkaars opvattingen en routes die tot die opvattingen leiden. Dat vergt zoals – de gepromoveerde consultant – Feltmann dat noemt: poly-paradigmatisch denken.
    Van consultants en managers, wetenschappers maken lukt niet en het omgekeerde evenmin.

    Hartelijke groet,
    Mathieu Weggeman

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *